วันอาสาฬหบูชา คือวันที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศพระพุทธศาสนาเป็นครั้งแรก หลังตรัสรู้ได้ 2 เดือน โดยทรงแสดงปฐมเทศนาเรื่อง ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แก่ปัญจวัคคีย์ทั้ง 5 ได้แก่ พระโกณฑัญญะ, พระวัปปะ, พระภัททิยะ, พระมหานามะ และพระอัสสชิ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี แคว้นมคธ ในการเทศนาครั้งนั้น พระอัญญาโกณฑัญญะได้ “ดวงตาเห็นธรรม” และขออุปสมบทเป็นพระภิกษุรูปแรกในพระพุทธศาสนา ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงประทานอุปสมบทด้วยวิธี “เอหิภิกขุอุปสัมปทา” ทำให้วันนี้ถือเป็นครั้งแรกที่พระรัตนตรัยครบองค์ คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ต่อมา ปัญจวัคคีย์อีก 4 รูป ก็ได้บรรลุธรรมและอุปสมบทตามลำดับ จึงนับว่าเป็นจุดเริ่มต้นของพระพุทธศาสนาอย่างสมบูรณ์ โดยเหตุการณ์สำคัญนี้เกิดขึ้นก่อนพุทธศักราช 45 ปี ปฐมเทศนา ของพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยเนื้อหา หลักธรรม 4 ประการ ที่เรียกว่า อริยสัจจ์ 4 ประการ ได้แก่ 1. ทุกข์ คือ สภาพที่ทนได้ยาก สภาพที่ไม่เป็นสุข 2. สมุทัย คือ เหตุแห่งทุกข์ 3. นิโรธ คือ การดับทุกข์ 4. มรรค คือ ทางไปสู่การดับทุกข์ หลักธรรมของอริยสัจจ์ 4 ประการนี้ เป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา ชี้ให้เห็นถึงความจริงของชีวิตและหนทางแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ ซึ่งเป็นหลักธรรมแสดงถึง "ทางสายกลาง" ที่เป็นหนทางดับทุกข์ได้อย่างสิ้นเชิง

วันเข้าพรรษา เป็นวันสำคัญในพุทธศาสนาวันหนึ่งที่พระสงฆ์เถรวาทจะอธิษฐานว่าจะพักประจำอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งตลอดระยะเวลาฤดูฝนที่มีกำหนดระยะเวลา 3 เดือนตามที่พระวินัยบัญญัติไว้ โดยไม่ไปค้างแรมที่อื่น คือตั้งแต่ แรม 1 ค่ำ เดือน 8 ถึงวันขึ้น 15 ค่ำเดือน 11 วันเข้าพรรษา หมายถึง วันที่พระภิกษุในพระพุทธศาสนาอธิษฐานอยู่ประจำในวัดหรือเสนาสนะที่คุ้มแดดคุ้มฝนได้แห่งหนึ่ง ไม่ไปค้างแรมในที่อื่นตลอด 3 เดือน พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติพระวินัยสำหรับพระสงฆ์ไว้ว่า ในฤดูฝนให้พระสงฆ์อยู่ประจำที่ 3 เดือน เรียกว่า จำพรรษา ทั้งนี้เนื่องจากในสมัยพุทธกาลตอนต้น พระพุทธเจ้าไม่ได้กำหนดให้พระสาวกจำพรรษา ภิกษุทั้งหลายจึงเดินทางเที่ยวจาริกไปทุกฤดู แม้ในฤดูฝนที่ชาวบ้านทำไร่ทำนากัน จึงเหยียบย่ำข้าวกล้าและสัตว์เล็กๆนานาชนิด เช่น มด ปลวก ชาวบ้านจึงพากันตำหนิติเตียน ด้วยเหตุนี้พระพุทธเจ้าจึงตรัสในที่ประชุมสงฆ์ บัญญัติพระวินัยให้พระสงฆ์จำพรรษาตลอด 3 เดือนในฤดูฝน การเข้าพรรษา แบ่งออกได้เป็น 2 ระยะ คือ เข้าพรรษาแรกเรียกว่า “ปุริมพรรษา” เริ่มตั้งแต่ แรม 1 ค่ำ เดือน 8 ถึงกลางเดือน 11 ถ้าเข้าพรรษาแรกไม่ทันก็เข้าพรรษาหลัง เรียกว่า “ปัจฉิมพรรษา” เริ่มตั้งแต่วันแรม 1 ค่ำ เดือน 9 ถึงกลางเดือน 12 แต่เข้าพรรษาหลังจะรับกฐินไม่ทันเพราะหมดเวลาทอดกฐิน ปีใดมีเดือน 8 สองหน ปีนั้นให้ถือเอาวันแรม 1 ค่ำ เดือน 8 หลัง เป็นวันเข้าพรรษาแรก ช่วงเวลาพรรษา พุทธศาสนิกชนทั่วไปจะบำเพ็ญทาน รักษาศีล ฟังธรรม และเจริญภาวนามากขึ้น ก่อนวันเข้าพรรษาพุทธศาสนิกชนจะนำเทียนเข้าพรรษาและหลอดไฟฟ้าไปถวายพระ เพื่อให้พระสงฆ์ได้ใช้แสงสว่างตลอดเข้าพรรษา ในวันเข้าพรรษานิยมไปทำบุญที่วัด ถวายผ้าอาบน้ำฝนและช้าวของเครื่องใช้ตามแต่จะมีจิตศรัทธาถวาย เช่น สบู่ ยาสีฟัน แปรงสีฟัน น้ำตาล ไม้ขีด ร่ม พุ่มเทียน ในตอนเช้าของวันเข้าพรรษาก็จะมีการทำบุญตักบาตรทั่วไป

วิบัติ 4 (ข้อเสีย, จุดอ่อน, ความบกพร่องแห่งองค์ประกอบต่างๆ ซึ่งไม่อำนวยแก่การให้ผลของกรรมดี แต่เปิดช่องให้กรรมชั่วแสดงผล, ส่วนประกอบบกพร่อง เปิดช่องให้กรรมชั่ว
    1. คติวิบัติ (วิบัติแห่งคติ, คติเสีย; ช่วงยาว: เกิดในกำเนิดต่ำทราม/ที่เกิดไร้ความเจริญ ช่วงสั้น: ที่อยู่ ที่ไป ทางดำเนินไม่ดี ทำไม่ถูกเรื่องไม่ถูกที่ ฯลฯ ไม่เอื้อการทำความดี แต่เปิดทางให้ความชั่วและผลร้าย)
    2. อุปธิวิบัติ (วิบัติแห่งร่างกาย; ช่วงยาว: ร่างกายวิกลวิการ บุคลิกไม่ดี ช่วงสั้น: สุขภาพไม่ดี เจ็บป่วย มีโรคมาก)
    3. กาลวิบัติ (วิบัติแห่งกาล; ช่วงยาว: อยู่ในสมัยบ้านเมืองเสื่อม ผู้ปกครองไม่ดี สังคมไร้ศีลธรรม ฯลฯ ช่วงสั้น: ทำผิดกาลผิดเวลา)
    4. ปโยควิบัติ (วิบัติแห่งการประกอบ; ช่วงยาว: ฝักใฝ่ในทางผิด ประกอบงานผิด ชอบทำความชั่ว ช่วงสั้น: ทำความดีไม่ถึงขนาด วิธีไม่เหมาะ หรือทำดีมานานแต่ไปทำชั่วมาหักล้างกลางทาง)

สติ คือ ความระลึกรู้คุมจิตไปในทางดี, ปัฏฐาน คือ ความตั้งมั่นในอารมณ์ ดังนั้น สติปัฏฐาน คือ ความตั้งมั่นแห่งสติในอารมณ์ฝ่ายดี มีที่ตั้ง 4 หมวด: กาย เวทนา จิต ธรรม

สติปัฏฐาน 4 ประเภท

• กายานุปัสสนา — พิจารณาเห็นกายในกาย ทั้งภายใน–ภายนอก ด้วยความเพียร สัมปชัญญะ และสติ กำจัดอภิชฌา–โทมนัส
• เวทนานุปัสสนา — พิจารณาเวทนาภายใน–ภายนอก เห็นสุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์ ด้วยสติสัมปชัญญะ
• จิตตานุปัสสนา — รู้เท่าทันจิต เช่น มีราคะ โทสะ โมหะ หรือหลุดพ้น ก็รู้ชัด
• ธัมมานุปัสสนา — พิจารณาธรรมภายใน–ภายนอก ตามความเป็นจริง

จุดประสงค์ของการปฏิบัติ

• สมถกัมมัฏฐาน — ตั้งสติพิจารณาบัญญัติ เพื่อให้จิตสงบ บรรลุฌานสมาบัติ
• วิปัสสนากัมมัฏฐาน — พิจารณารูป–นาม เห็นไตรลักษณ์ (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) เพื่อละความเห็นผิด นำสู่มรรค–ผล–นิพพาน

ประเภทบุคคลที่เหมาะกับสติปัฏฐาน

• ตัณหาจริต – ปัญญาอ่อน → เหมาะกับ กายานุปัสสนา (หยาบ เห็นง่าย)
• ตัณหาจริต – ปัญญากล้า → เหมาะกับ เวทนานุปัสสนา (ละเอียด)
• ทิฏฐิจริต – ปัญญาอ่อน → เหมาะกับ จิตตานุปัสสนา (พอดี ไม่หยาบ–ไม่ละเอียดเกิน)
• ทิฏฐิจริต – ปัญญากล้า → เหมาะกับ ธัมมานุปัสสนา (ละเอียดมาก)
• สมถยานิก – ปัญญาอ่อน → กายานุปัสสนา (มีนิมิตเข้าถึงได้ง่าย)
• สมถยานิก – ปัญญากล้า → เวทนานุปัสสนา
• วิปัสสนายานิก – ปัญญาอ่อน → จิตตานุปัสสนา
• วิปัสสนายานิก – ปัญญากล้า → ธัมมานุปัสสนา